Lạc nội mạc tử cung là bệnh phụ khoa mạn tính thường gặp ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản. Bệnh có thể gây đau bụng kinh, đau vùng chậu, đau khi quan hệ và ảnh hưởng đến khả năng sinh sản. Tuy nhiên, một số phụ nữ mắc bệnh lại có rất ít triệu chứng hoặc gần như không có biểu hiện rõ ràng.

Việc nhận biết sớm các triệu chứng bất thường và thăm khám đúng lúc giúp người bệnh được chẩn đoán, điều trị phù hợp và hạn chế ảnh hưởng của bệnh đến chất lượng cuộc sống.

Lạc nội mạc tử cung là gì?

Lạc nội mạc tử cung là tình trạng các mô tương tự nội mạc tử cung phát triển ở bên ngoài buồng tử cung.

Các tổn thương thường được tìm thấy ở:

• Buồng trứng.
• Phúc mạc vùng chậu.
• Dây chằng quanh tử cung.
• Vùng phía sau tử cung.
• Bàng quang hoặc ruột trong một số trường hợp.
• Hiếm hơn, tổn thương có thể xuất hiện ở những vị trí ngoài vùng chậu.

Các tổn thương này chịu ảnh hưởng của nội tiết tố và có thể gây phản ứng viêm kéo dài, hình thành mô xơ và các dải dính trong vùng chậu.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh ảnh hưởng khoảng 10% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản.

Nguyên nhân lạc nội mạc tử cung

Cho đến nay, nguyên nhân chính xác của lạc nội mạc tử cung vẫn chưa được xác định.

Nhiều cơ chế đang được nghiên cứu, bao gồm:

• Yếu tố di truyền.
• Yếu tố miễn dịch.
• Ảnh hưởng của nội tiết tố.
• Sự di chuyển ngược của máu kinh qua vòi tử cung vào ổ bụng.
• Sự biến đổi của một số tế bào trong vùng chậu thành mô tương tự nội mạc tử cung.
• Sự phát tán của tế bào qua hệ bạch huyết hoặc mạch máu.

Có thể có nhiều cơ chế cùng tham gia vào quá trình hình thành bệnh chứ không phải chỉ một nguyên nhân duy nhất.

Những quan niệm như quan hệ tình dục trong kỳ kinh, viêm âm đạo hoặc u xơ tử cung trực tiếp gây lạc nội mạc tử cung hiện chưa có đủ bằng chứng để khẳng định.

Những ai có nguy cơ mắc bệnh cao hơn?

Bệnh có thể xuất hiện từ tuổi bắt đầu có kinh cho đến giai đoạn mãn kinh, nhưng thường được phát hiện ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản.

Một số yếu tố có liên quan với nguy cơ mắc bệnh cao hơn gồm:

• Có mẹ, chị hoặc em gái mắc bệnh.
• Bắt đầu có kinh từ sớm.
• Chu kỳ kinh tương đối ngắn.
• Kinh nguyệt kéo dài hoặc lượng máu kinh nhiều.
• Một số bất thường đường sinh dục làm cản trở dòng máu kinh.

Tuy nhiên, có một hoặc nhiều yếu tố trên không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh.

Triệu chứng lạc nội mạc tử cung thường gặp

Biểu hiện của bệnh rất khác nhau giữa từng người. Có người có tổn thương khá nhiều nhưng triệu chứng nhẹ, trong khi người khác có tổn thương không lớn nhưng đau đáng kể.

Đau bụng kinh nhiều

Đây là một trong những triệu chứng thường gặp. Người bệnh có thể đau trước khi bắt đầu hành kinh, đau nhiều trong những ngày đầu của kỳ kinh và đôi khi đau kéo dài sau đó.

Cơn đau có thể ảnh hưởng đến học tập, công việc hoặc sinh hoạt hằng ngày.

Đau vùng chậu kéo dài

Một số phụ nữ đau âm ỉ vùng bụng dưới hoặc vùng chậu ngay cả ngoài thời gian hành kinh.

Đau vùng chậu kéo dài cần được thăm khám để phân biệt với các bệnh phụ khoa, tiết niệu hoặc tiêu hóa khác.

Đau khi quan hệ tình dục

Đau sâu trong vùng chậu khi hoặc sau khi quan hệ có thể gặp ở người mắc bệnh, đặc biệt khi tổn thương nằm phía sau tử cung hoặc vùng cùng đồ.

Đau khi đại tiện hoặc tiểu tiện

Một số người có thể đau khi đại tiện hoặc tiểu tiện, đặc biệt rõ hơn trong những ngày hành kinh.

Kinh nguyệt bất thường

Người bệnh có thể gặp kinh nhiều, kinh kéo dài hoặc ra huyết bất thường giữa các kỳ kinh ở một số trường hợp.

Tuy nhiên, những biểu hiện này còn có thể gặp trong nhiều bệnh phụ khoa khác.

Khó có thai hoặc hiếm muộn

Bệnh có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản do viêm, dính vùng chậu, ảnh hưởng vòi tử cung, buồng trứng hoặc môi trường sinh sản.

Một số phụ nữ chỉ được phát hiện bệnh trong quá trình kiểm tra nguyên nhân hiếm muộn.

Một số triệu chứng khác

• Đầy bụng.
• Buồn nôn.
• Mệt mỏi.
• Tiêu chảy hoặc táo bón liên quan đến kỳ kinh.

Một số phụ nữ có thể hoàn toàn không có triệu chứng rõ ràng.

Lạc nội mạc tử cung có nguy hiểm không?

Đây không phải là bệnh ung thư, nhưng bệnh có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống nếu triệu chứng kéo dài.

Đau vùng chậu mạn tính

Đau tái diễn trong thời gian dài có thể ảnh hưởng đến công việc, giấc ngủ, sinh hoạt và tâm lý của người bệnh.

Hình thành mô xơ và dính vùng chậu

Phản ứng viêm kéo dài có thể hình thành mô sẹo và các dải dính, làm cho các cơ quan trong vùng chậu dính vào nhau.

Nang lạc nội mạc tử cung ở buồng trứng

Khi tổn thương xuất hiện ở buồng trứng, bệnh có thể hình thành nang lạc nội mạc tử cung, thường được gọi là nang chocolate.

Tùy kích thước nang, triệu chứng, tuổi và mong muốn sinh con, bác sĩ sẽ lựa chọn theo dõi hoặc điều trị phù hợp.

Ảnh hưởng đến khả năng sinh sản

Không phải phụ nữ mắc bệnh đều vô sinh. Nhiều người vẫn có thai tự nhiên.

Tuy nhiên, bệnh có liên quan đến hiếm muộn và có thể là một trong những nguyên nhân cần được đánh giá ở phụ nữ khó có thai.

Lạc nội mạc tử cung có phải ung thư không?

Lạc nội mạc tử cung không phải là ung thư.

Một số nghiên cứu cho thấy bệnh có liên quan với sự gia tăng nhẹ nguy cơ một số loại ung thư buồng trứng. Tuy nhiên, nguy cơ tuyệt đối ở từng phụ nữ nhìn chung vẫn thấp.

Nếu phát hiện khối bất thường ở buồng trứng, bác sĩ sẽ đánh giá đặc điểm khối u, tuổi, triệu chứng và các yếu tố nguy cơ để quyết định phương pháp theo dõi hoặc điều trị.

Khi nào nên đi khám?

Phụ nữ nên khám sản phụ khoa nếu gặp một hoặc nhiều tình trạng sau:

• Đau bụng kinh nhiều và ngày càng tăng.
• Đau đến mức phải nghỉ học hoặc nghỉ làm.
• Đau vùng chậu kéo dài.
• Đau khi quan hệ tình dục.
• Đau khi đại tiện hoặc tiểu tiện trong kỳ kinh.
• Kinh nguyệt nhiều hoặc kéo dài bất thường.
• Khó có thai.
• Siêu âm phát hiện nang buồng trứng nghi ngờ nang lạc nội mạc.
• Các triệu chứng ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hằng ngày.

Đau bụng kinh nhiều và kéo dài không nên được xem là tình trạng phụ nữ buộc phải chịu đựng.

Chẩn đoán lạc nội mạc tử cung như thế nào?

Chẩn đoán bệnh không chỉ dựa vào một xét nghiệm duy nhất. Bác sĩ thường kết hợp triệu chứng, tiền sử, khám phụ khoa và các phương tiện hình ảnh.

Hỏi bệnh và đánh giá triệu chứng

Bác sĩ có thể hỏi về chu kỳ kinh, mức độ đau bụng kinh, đau khi quan hệ, triệu chứng đường ruột hoặc đường tiểu, tiền sử sinh sản và tiền sử gia đình.

Khám phụ khoa

Khám có thể giúp phát hiện một số dấu hiệu gợi ý như điểm đau vùng chậu, khối ở phần phụ hoặc hạn chế di động của tử cung.

Tuy nhiên, khám phụ khoa bình thường không loại trừ được bệnh.

Siêu âm

Siêu âm qua ngả âm đạo là phương tiện hữu ích trong đánh giá bệnh phụ khoa.

Siêu âm có thể phát hiện nang lạc nội mạc tử cung ở buồng trứng và trong tay người có kinh nghiệm có thể gợi ý một số tổn thương lạc nội mạc sâu.

Siêu âm bình thường cũng không loại trừ hoàn toàn bệnh, nhất là những tổn thương nhỏ hoặc nông.

MRI

MRI có thể được chỉ định trong một số trường hợp, đặc biệt khi nghi ngờ lạc nội mạc sâu hoặc cần đánh giá vị trí và mức độ tổn thương trước điều trị.

Nội soi ổ bụng

Hiện nay, dựa trên triệu chứng, khám và hình ảnh học, bác sĩ có thể đưa ra chẩn đoán lâm sàng hoặc chẩn đoán nghi ngờ và bắt đầu điều trị thích hợp ở nhiều trường hợp mà không bắt buộc phải phẫu thuật trước.

Nội soi ổ bụng vẫn có vai trò trong những trường hợp cần xác định tổn thương hoặc cần điều trị bằng phẫu thuật.

Điều trị lạc nội mạc tử cung như thế nào?

Lạc nội mạc tử cung là bệnh mạn tính. Hiện chưa có phương pháp nào bảo đảm chữa khỏi hoàn toàn cho tất cả người bệnh.

Mục tiêu điều trị là giảm đau, kiểm soát triệu chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống và bảo tồn khả năng sinh sản khi cần.

Thuốc giảm đau

Một số thuốc giảm đau, đặc biệt nhóm kháng viêm không steroid, có thể được sử dụng để giảm đau bụng kinh và đau vùng chậu.

Việc sử dụng thuốc cần cân nhắc chống chỉ định, bệnh nền và tình trạng cụ thể của người bệnh.

Điều trị nội tiết

Điều trị nội tiết có thể giúp giảm hoạt động của tổn thương và kiểm soát đau.

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc tránh thai nội tiết phối hợp, progestin, dụng cụ tử cung phóng thích levonorgestrel, thuốc đồng vận hoặc đối vận GnRH và một số phương pháp nội tiết khác.

Lựa chọn thuốc tùy thuộc vào triệu chứng, tuổi, chống chỉ định, tác dụng phụ và kế hoạch mang thai của người bệnh.

Điều trị phẫu thuật

Phẫu thuật có thể được cân nhắc khi:

• Đau nhiều và điều trị nội khoa không kiểm soát được.
• Có nang lạc nội mạc buồng trứng cần can thiệp.
• Nghi ngờ lạc nội mạc sâu.
• Tổn thương ảnh hưởng đến ruột, bàng quang hoặc cơ quan khác.
• Một số trường hợp hiếm muộn cần can thiệp.

Bệnh vẫn có khả năng tái phát sau phẫu thuật.

Lạc nội mạc tử cung và hiếm muộn

Khi phụ nữ mắc bệnh đang mong con, việc điều trị cần cân nhắc giữa kiểm soát bệnh và bảo tồn khả năng sinh sản.

Bác sĩ có thể đánh giá thêm:

• Tuổi người phụ nữ.
• Thời gian mong con.
• Dự trữ buồng trứng.
• Tình trạng vòi tử cung.
• Tinh dịch đồ của người chồng.
• Vị trí và mức độ tổn thương.
• Tiền sử phẫu thuật buồng trứng.

Tùy trường hợp, người bệnh có thể tiếp tục chờ có thai tự nhiên, được hỗ trợ sinh sản hoặc thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm.

Không phải cứ có nang lạc nội mạc tử cung là phải phẫu thuật trước khi điều trị hiếm muộn. Phẫu thuật buồng trứng cần được cân nhắc vì trong một số trường hợp có thể ảnh hưởng đến dự trữ buồng trứng.

Bệnh có tái phát sau điều trị không?

Có. Triệu chứng và tổn thương có thể tái xuất hiện sau khi ngưng điều trị nội tiết hoặc sau phẫu thuật.

Vì vậy, người bệnh cần tái khám theo hướng dẫn, đặc biệt khi đau tái phát, xuất hiện khối buồng trứng hoặc có kế hoạch mang thai.

Có thể phòng ngừa lạc nội mạc tử cung không?

Hiện nay chưa có phương pháp nào được chứng minh có thể phòng ngừa hoàn toàn bệnh.

Điều quan trọng là không xem những cơn đau bụng kinh dữ dội hoặc đau vùng chậu kéo dài là chuyện bình thường. Thăm khám sớm khi có triệu chứng bất thường giúp người bệnh được đánh giá và điều trị phù hợp.

Kết luận

Lạc nội mạc tử cung là bệnh phụ khoa mạn tính có thể gây đau bụng kinh, đau vùng chậu, đau khi quan hệ và ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.

Nguyên nhân chính xác của bệnh vẫn chưa được biết rõ. Chẩn đoán hiện nay có thể dựa trên triệu chứng, khám phụ khoa và các phương tiện hình ảnh như siêu âm hoặc MRI; không phải mọi trường hợp đều cần nội soi ổ bụng để xác định bệnh.

Nếu đau bụng kinh ngày càng nhiều, đau vùng chậu kéo dài, đau khi quan hệ hoặc khó có thai, phụ nữ nên khám sản phụ khoa để được đánh giá và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Tham khảo: Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Endometriosis.