Thiếu sắt khi mang thai là tình trạng khá thường gặp, có thể dẫn đến thiếu máu và ảnh hưởng sức khỏe của mẹ và thai nhi. Xét nghiệm Ferritin giúp đánh giá lượng sắt dự trữ trong cơ thể. Vậy Ferritin bao nhiêu là thấp và khi nào thai phụ cần bổ sung sắt?
Trong thai kỳ, nhu cầu sắt của cơ thể tăng để đáp ứng việc tạo máu cho người mẹ, nhau thai và thai nhi.
Vì vậy, thiếu sắt và thiếu máu do thiếu sắt là vấn đề khá thường gặp ở mẹ bầu. Tuy nhiên, có một nhầm lẫn phổ biến: thiếu máu không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với thiếu sắt, và chỉ nhìn hemoglobin đôi khi chưa cho biết đầy đủ dự trữ sắt của cơ thể.
Một xét nghiệm thường được sử dụng để đánh giá dự trữ sắt là ferritin.
Phát hiện sớm tình trạng thiếu sắt khi mang thai giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ thiếu máu và lựa chọn phương pháp bổ sung sắt phù hợp cho từng thai phụ
Thiếu sắt khi mang thai: Ferritin bao nhiêu là thấp?
Trong thai kỳ, thể tích máu của người mẹ tăng đáng kể.
Cơ thể cần thêm sắt để:
- Tạo hemoglobin cho hồng cầu.
- Đáp ứng nhu cầu tăng khối lượng máu của mẹ.
- Hỗ trợ sự phát triển của nhau thai và thai nhi.
- Chuẩn bị cho lượng máu có thể mất khi sinh.
Nếu lượng sắt dự trữ ban đầu thấp hoặc lượng sắt cung cấp không đáp ứng đủ nhu cầu, tình trạng thiếu sắt có thể xuất hiện.
WHO ghi nhận bổ sung sắt trong thai kỳ làm giảm nguy cơ thiếu sắt và thiếu máu ở phụ nữ mang thai.
Thiếu máu và thiếu sắt có giống nhau không?
Không hoàn toàn giống nhau.
Thiếu sắt
Là tình trạng dự trữ sắt của cơ thể giảm. Người mẹ có thể đã thiếu sắt nhưng hemoglobin vẫn chưa giảm rõ.
Thiếu máu
Là tình trạng nồng độ hemoglobin thấp hơn ngưỡng phù hợp.
Thiếu sắt là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây thiếu máu trong thai kỳ, nhưng thiếu máu còn có thể do:
- Thiếu folate.
- Thiếu vitamin B12.
- Bệnh lý huyết sắc tố.
- Viêm hoặc bệnh mạn tính.
- Mất máu.
- Một số nguyên nhân khác.
Vì vậy, nếu xét nghiệm cho thấy thiếu máu, không nên mặc định rằng nguyên nhân chắc chắn là thiếu sắt.
ACOG cũng xác định thiếu sắt và mất máu cấp là hai nguyên nhân thường gặp của thiếu máu trong thai kỳ.
Ferritin là gì?
Ferritin là một protein dự trữ sắt.
Xét nghiệm ferritin máu được sử dụng để giúp đánh giá lượng sắt dự trữ trong cơ thể.
Nói một cách đơn giản:
Hemoglobin cho biết tình trạng thiếu máu, còn ferritin giúp bác sĩ đánh giá dự trữ sắt.
Do đó, có trường hợp:
Hemoglobin chưa giảm nhiều nhưng ferritin đã thấp.
Đây là lý do ferritin có giá trị khi cần đánh giá chính xác hơn tình trạng thiếu sắt.
Ferritin khi mang thai bao nhiêu là thấp ?
Đây là điểm dễ gây nhầm lẫn vì các tổ chức chuyên môn có thể sử dụng những ngưỡng khác nhau tùy mục tiêu và bối cảnh.
WHO sử dụng ngưỡng ferritin <15 µg/L để xác định thiếu sắt ở phụ nữ mang thai khỏe mạnh trong tam cá nguyệt đầu.
Trong thực hành lâm sàng, một số hướng dẫn và chuyên gia sử dụng ngưỡng cao hơn, chẳng hạn <30 ng/mL, để tăng khả năng phát hiện tình trạng cạn dự trữ sắt.
Vì vậy, kết quả ferritin cần được bác sĩ đọc cùng với:
- Hemoglobin.
- MCV và các chỉ số hồng cầu.
- Tuổi thai.
- Triệu chứng của người mẹ.
- Tiền sử thiếu máu.
- Tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng.
Không nên chỉ dựa vào một con số ferritin để tự quyết định uống liều cao sắt.
Vì sao ferritin đôi khi có thể gây hiểu nhầm?
Ferritin là một protein pha cấp.
Điều này có nghĩa rằng ferritin có thể tăng khi cơ thể đang viêm hoặc nhiễm trùng.
Do đó, một người đang thiếu sắt nhưng có tình trạng viêm đôi khi vẫn có ferritin không thấp như dự kiến.
Vì vậy bác sĩ cần đặt kết quả xét nghiệm trong toàn bộ bối cảnh lâm sàng thay vì đọc ferritin riêng lẻ.
Mẹ bầu thiếu sắt có triệu chứng gì?
Thiếu sắt nhẹ có thể chưa gây triệu chứng rõ.
Khi thiếu sắt hoặc thiếu máu tiến triển, mẹ bầu có thể gặp:
- Mệt mỏi nhiều.
- Cảm giác yếu sức.
- Chóng mặt hoặc choáng.
- Da niêm nhợt.
- Hồi hộp hoặc tim đập nhanh.
- Khó thở khi gắng sức.
- Khả năng vận động giảm.
Những triệu chứng này không đặc hiệu và cũng có thể xuất hiện trong thai kỳ bình thường hoặc nhiều bệnh lý khác.
Do đó, muốn xác định nguyên nhân vẫn cần dựa vào xét nghiệm và thăm khám.
Thiếu máu thiếu sắt có ảnh hưởng đến thai kỳ không?
Thiếu sắt kéo dài có thể ảnh hưởng sức khỏe người mẹ và thai kỳ.
ACOG lưu ý nhu cầu sắt tăng trong thai kỳ và việc không duy trì đủ lượng sắt có thể liên quan những hậu quả bất lợi cho mẹ và thai.
Mục tiêu không phải là làm hemoglobin hoặc ferritin càng cao càng tốt, mà là phát hiện và điều chỉnh tình trạng thiếu sắt phù hợp.
Có phải mẹ bầu nào cũng cần uống sắt?
Các khuyến cáo bổ sung dự phòng có thể khác nhau tùy quốc gia, chế độ ăn và nguy cơ thiếu máu của dân số.
WHO hiện khuyến cáo phụ nữ mang thai sử dụng hàng ngày:
- 30–60 mg sắt nguyên tố, và
- 400 µg acid folic
nhằm phòng thiếu máu ở mẹ, sinh nhẹ cân và sinh non.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ:
Bổ sung sắt dự phòng trong thai kỳ không giống với điều trị thiếu máu thiếu sắt đã được chẩn đoán.
Khi đã thiếu sắt hoặc thiếu máu thiếu sắt, liều dùng và thời gian điều trị có thể khác và nên được bác sĩ chỉ định.
Uống càng nhiều sắt càng tốt có đúng không?
Không.
Uống lượng sắt lớn hơn nhu cầu không có nghĩa là hiệu quả sẽ tốt hơn.
Sắt đường uống có thể gây:
- Buồn nôn.
- Đầy bụng.
- Đau bụng.
- Táo bón.
- Phân sẫm màu.
Quan trọng hơn, trước khi tăng liều sắt cần chắc chắn nguyên nhân thiếu máu thật sự có liên quan đến thiếu sắt.
Nếu thiếu máu do một nguyên nhân khác, chỉ tăng sắt có thể không giải quyết được vấn đề.
Khi nào bác sĩ có thể cân nhắc sắt truyền tĩnh mạch?
Phần lớn trường hợp có thể bắt đầu bằng sắt đường uống nếu thích hợp.
Trong một số tình huống, bác sĩ có thể cân nhắc sắt đường tĩnh mạch, chẳng hạn:
- Không dung nạp sắt uống.
- Đáp ứng với sắt uống không đạt yêu cầu.
- Thiếu sắt đáng kể và cần bổ sung nhanh hơn.
- Tuổi thai và mức độ thiếu máu khiến thời gian điều trị bằng đường uống không phù hợp.
Quyết định này cần dựa trên đánh giá cụ thể của bác sĩ, không phải chỉ dựa vào một giá trị ferritin.
Mẹ bầu cần làm gì khi xét nghiệm cho thấy thiếu máu?
Không nên tự tăng liều sắt ngay.
Nên trao đổi với bác sĩ để trả lời ba câu hỏi:
- Có thật sự thiếu máu hay không?
- Có bằng chứng thiếu sắt hay không?
- Có cần tìm thêm nguyên nhân thiếu máu khác hay không?
Bác sĩ có thể xem xét công thức máu, ferritin và các xét nghiệm khác tùy từng trường hợp.
Khi nào cần đi khám sớm?
Mẹ bầu nên được đánh giá sớm nếu có:
- Mệt nhiều bất thường.
- Khó thở rõ.
- Tim đập nhanh hoặc hồi hộp nhiều.
- Chóng mặt hoặc gần ngất.
- Da niêm nhợt rõ.
- Xét nghiệm cho thấy hemoglobin giảm nhiều.
- Đã uống sắt nhưng các chỉ số không cải thiện.
Các triệu chứng nặng như khó thở khi nghỉ, đau ngực hoặc ngất cần được đánh giá y tế ngay.
Kết luận
Thiếu sắt là một trong những nguyên nhân thường gặp nhất của thiếu máu khi mang thai, nhưng không phải mọi trường hợp thiếu máu đều do thiếu sắt.
Ferritin giúp đánh giá dự trữ sắt và có thể phát hiện tình trạng thiếu sắt ngay cả khi hemoglobin chưa giảm nhiều.
Điều quan trọng không phải là mẹ bầu tự hỏi “uống thêm bao nhiêu viên sắt?”, mà là xác định:
Hemoglobin có thấp không – ferritin có giảm không – và nguyên nhân thực sự của thiếu máu là gì?
Khi có kết quả xét nghiệm bất thường, mẹ bầu nên trao đổi với bác sĩ sản khoa để được lựa chọn cách bổ sung và theo dõi phù hợp.