Vô sinh hoặc hiếm muộn không có nghĩa nguyên nhân luôn nằm ở người phụ nữ. Khó có thai có thể liên quan đến người vợ hoặc người chồng. Một số trường hợp liên quan đến cả hai. Cũng có trường hợp chưa xác định được nguyên nhân sau các khảo sát ban đầu.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), vô sinh được định nghĩa là không đạt được thai kỳ sau 12 tháng hoặc hơn quan hệ tình dục đều đặn, không sử dụng biện pháp tránh thai. Ước tính khoảng 1 trong 6 người trong độ tuổi sinh sản trên thế giới từng trải qua vô sinh trong đời.
Ở phụ nữ dưới 35 tuổi, việc đánh giá hiếm muộn thường được bắt đầu sau 12 tháng chưa có thai. Từ 35 tuổi trở lên, nên đánh giá sau khoảng 6 tháng; phụ nữ trên 40 tuổi hoặc đã có yếu tố nguy cơ ảnh hưởng khả năng sinh sản nên được tư vấn sớm hơn.
1. Nguyên nhân vô sinh nữ do rối loạn rụng trứng
Để có thai tự nhiên, nang noãn cần phát triển và xảy ra phóng noãn. Noãn sau đó cần gặp tinh trùng vào thời điểm thích hợp. Nếu quá trình này bị rối loạn, khả năng thụ thai có thể giảm.
Một số nguyên nhân có thể gây rối loạn phóng noãn gồm:
- Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS).
- Rối loạn hoạt động vùng dưới đồi – tuyến yên.
- Tăng prolactin trong những trường hợp có ý nghĩa bệnh lý.
- Một số bệnh lý tuyến giáp.
- Suy buồng trứng nguyên phát.
- Giảm cân quá mức, thiếu năng lượng hoặc vận động thể lực quá mức ở một số phụ nữ.
Kinh thưa, mất kinh hoặc chu kỳ rất thất thường có thể gợi ý rối loạn phóng noãn. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào độ dài chu kỳ để kết luận người phụ nữ có rụng trứng hay không.
Ngược lại, phụ nữ có chu kỳ tương đối đều vẫn có thể khó có thai vì những nguyên nhân khác ngoài rụng trứng.
2. Tắc vòi trứng – nguyên nhân hiếm muộn ở nữ thường gặp
Vòi trứng là nơi tinh trùng và noãn thường gặp nhau để xảy ra thụ tinh. Nếu một hoặc hai vòi trứng bị tổn thương, dính hoặc tắc, quá trình này có thể bị cản trở.
Những yếu tố có thể liên quan đến tổn thương vòi trứng gồm:
- Tiền sử viêm vùng chậu.
- Nhiễm Chlamydia hoặc lậu trước đó.
- Tiền sử thai ngoài tử cung.
- Phẫu thuật vùng bụng hoặc vùng chậu.
- Lạc nội mạc tử cung.
- Dính quanh vòi trứng hoặc buồng trứng.
Một điểm quan trọng là tổn thương vòi trứng có thể không gây triệu chứng rõ ràng. Vì vậy, kinh nguyệt đều không có nghĩa là hai vòi trứng chắc chắn thông. Siêu âm buồng trứng bình thường cũng không loại trừ tổn thương vòi trứng.
3. Lạc nội mạc tử cung có thể gây khó có thai như thế nào?
Lạc nội mạc tử cung có thể ảnh hưởng khả năng sinh sản qua nhiều cơ chế.
Bệnh có thể gây viêm và dính trong vùng chậu. Một số trường hợp ảnh hưởng vòi trứng hoặc buồng trứng.
Một số phụ nữ có đau bụng kinh nhiều, đau khi quan hệ hoặc đau vùng chậu kéo dài. Tuy nhiên, cũng có người chỉ phát hiện bệnh trong quá trình kiểm tra vì chậm có thai.
Không phải mọi trường hợp lạc nội mạc tử cung đều gây vô sinh. Phát hiện lạc nội mạc tử cung cũng không có nghĩa là phải phẫu thuật ngay. Hướng xử trí phụ thuộc tuổi, mức độ bệnh và dự trữ buồng trứng. Thời gian mong con cũng cần được xem xét.
4. Bất thường tử cung và nguyên nhân vô sinh nữ
Tử cung là nơi phôi làm tổ và phát triển. Một số bất thường về cấu trúc có thể ảnh hưởng đến quá trình này.
Các tình trạng thường được bác sĩ quan tâm gồm:
- Polyp nội mạc tử cung.
- U xơ tử cung, đặc biệt một số u xơ dưới niêm hoặc làm biến dạng buồng tử cung.
- Dính buồng tử cung.
- Một số dị dạng tử cung bẩm sinh.
- Một số trường hợp bệnh cơ tuyến tử cung.
Điều quan trọng là không phải cứ có u xơ, polyp hoặc u nang buồng trứng đều được xem là nguyên nhân gây vô sinh.
Ví dụ, ảnh hưởng của u xơ đến khả năng sinh sản phụ thuộc nhiều vào vị trí, kích thước và mức độ làm biến dạng buồng tử cung. Tương tự, nhiều u nang buồng trứng lành tính không phải nguyên nhân khiến người phụ nữ không thể có thai.
Do đó, kết quả siêu âm phải được đánh giá trong toàn bộ bối cảnh sinh sản của người bệnh.
5. Tuổi và dự trữ buồng trứng ảnh hưởng khả năng sinh sản
Tuổi của người phụ nữ là một trong những yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng khả năng sinh sản.
Khi tuổi tăng, số lượng noãn giảm dần và tỷ lệ noãn có bất thường nhiễm sắc thể tăng. Khả năng có thai bắt đầu giảm từ đầu tuổi 30 và giảm rõ hơn trong những năm giữa đến cuối tuổi 30.
Một số xét nghiệm như AMH hoặc số nang thứ cấp trên siêu âm có thể hỗ trợ đánh giá dự trữ buồng trứng, đặc biệt khi lập kế hoạch điều trị hiếm muộn.
Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng:
AMH thấp không đồng nghĩa người phụ nữ chắc chắn không thể có thai, và AMH bình thường cũng không bảo đảm sẽ dễ có thai.
Các xét nghiệm dự trữ buồng trứng chủ yếu hỗ trợ bác sĩ đánh giá số lượng nang noãn và dự kiến đáp ứng với điều trị; chúng không phải xét nghiệm đơn độc để kết luận khả năng có thai tự nhiên.
Một số quan niệm về nguyên nhân vô sinh nữ cần hiểu lại
Căng thẳng có phải nguyên nhân trực tiếp gây vô sinh?
Căng thẳng kéo dài có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, giấc ngủ, quan hệ tình dục và trong một số trường hợp ảnh hưởng chu kỳ kinh. Tuy nhiên, không nên kết luận đơn giản rằng một phụ nữ không có thai chỉ vì “stress”.
Nếu đã chậm có thai, vẫn cần đánh giá các nguyên nhân sinh sản thực sự thay vì quy mọi vấn đề cho tâm lý.
Chu kỳ kinh ngắn có nghĩa là không rụng trứng?
Không.
Chu kỳ ngắn cần được xem xét trong bối cảnh tuổi, sự thay đổi chu kỳ và các triệu chứng đi kèm, nhưng không thể chỉ nhìn số ngày của chu kỳ rồi kết luận không có phóng noãn.
Chất nhầy cổ tử cung có làm “chết tinh trùng” gây vô sinh không?
Các bất thường về chất nhầy hoặc tương tác tinh trùng – chất nhầy hiếm khi là nguyên nhân chính gây vô sinh. Xét nghiệm sau giao hợp để kiểm tra tinh trùng trong chất nhầy cổ tử cung hiện cũng không được ASRM khuyến cáo làm thường quy vì khả năng dự đoán thấp và ít làm thay đổi điều trị.
Vì vậy phần “kiểm tra chất nhầy cổ tử cung xem có rụng trứng không” trong bài cũ nên bỏ.
Bác sĩ đánh giá nguyên nhân vô sinh nữ như thế nào?
Không phải phụ nữ nào đi khám hiếm muộn cũng cần thực hiện tất cả xét nghiệm ngay từ đầu.
Bác sĩ thường dựa vào tuổi, thời gian mong con, chu kỳ kinh, tiền sử mang thai, phẫu thuật, viêm nhiễm vùng chậu và các bệnh lý đã có để lựa chọn khảo sát phù hợp.
Tùy từng trường hợp, đánh giá có thể gồm siêu âm tử cung – buồng trứng, đánh giá phóng noãn, dự trữ buồng trứng và khảo sát vòi trứng.
Đồng thời, người chồng nên được đánh giá song song, trong đó tinh dịch đồ là một xét nghiệm cơ bản. ASRM nhấn mạnh việc khảo sát hiếm muộn nên xem xét cả hai người thay vì chỉ tập trung vào người vợ.
Nội soi ổ bụng cũng không phải xét nghiệm thường quy cho mọi phụ nữ hiếm muộn. Phương pháp này thường chỉ được cân nhắc khi có nghi ngờ bệnh lý vùng chậu hoặc một chỉ định phẫu thuật cụ thể.
Khi nào phụ nữ nên đi khám sớm?
Không nhất thiết phải chờ đủ một năm nếu đã có yếu tố nguy cơ.
Nên trao đổi với bác sĩ sớm khi:
- Kinh nguyệt rất thưa hoặc mất kinh.
- Chu kỳ thay đổi rõ rệt.
- Đau bụng kinh nhiều hoặc nghi lạc nội mạc tử cung.
- Có tiền sử viêm vùng chậu hoặc bệnh lý vòi trứng.
- Đã từng thai ngoài tử cung.
- Đã phẫu thuật vùng chậu.
- Từng điều trị hóa trị hoặc xạ trị.
- Người chồng đã biết có bất thường về tinh trùng.
- Người phụ nữ trên 40 tuổi và đang mong con.
Phụ nữ từ 35 tuổi trở lên thường không nên chờ đủ 12 tháng; nếu quan hệ đều đặn không tránh thai khoảng 6 tháng mà chưa có thai, nên được đánh giá khả năng sinh sản.
Có thể phòng ngừa vô sinh nữ hoàn toàn không?
Không phải mọi nguyên nhân vô sinh đều phòng ngừa được, đặc biệt những nguyên nhân liên quan tuổi, dự trữ buồng trứng, dị tật bẩm sinh hoặc một số bệnh lý.
Tuy nhiên, phụ nữ có thể giảm một số yếu tố nguy cơ bằng cách duy trì cân nặng phù hợp, không hút thuốc, hạn chế rượu bia, vận động hợp lý và phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục.
Nếu có dấu hiệu viêm nhiễm sinh dục hoặc nguy cơ nhiễm Chlamydia, lậu, nên được khám và điều trị đúng chuyên môn. Điều trị sớm nhiễm trùng có ý nghĩa vì tổn thương vòi trứng đã hình thành không phải lúc nào cũng có thể phục hồi hoàn toàn.
Điều bác sĩ muốn chị em nhớ
Vô sinh nữ không phải là một bệnh duy nhất. Nguyên nhân cũng không thể xác định chỉ bằng một xét nghiệm. Việc đánh giá cần xem xét nhiều yếu tố khác nhau.
Nếu đã mong con một thời gian nhưng chưa có thai, nên đánh giá cả hai vợ chồng. Xét nghiệm sẽ được lựa chọn tùy từng trường hợp.
Không nên tự dùng thuốc kích trứng hoặc làm quá nhiều xét nghiệm không cần thiết.
GỌI ĐẶT LỊCH KHÁM – 0335 155 192THÔNG TIN LIÊN HỆ
🌸 PHÒNG KHÁM BS ĐIỆP – SẢN PHỤ KHOA
📍 Địa chỉ: 271 Nguyễn Duy Dương, phường Vườn Lài, TP. Hồ Chí Minh
📞 Điện thoại/Zalo: 0335 155 192🌐 Website: sanphukhoatudu-bsdiep.com
💙 Fanpage: Sản, Phụ Khoa Từ Dũ – BS Điệp
💬 Zalo OA: Phòng khám BS Điệp – Zalo OA
📍 Google Maps: Phòng khám BS Điệp trên Google
▶️ YouTube: BS Điệp – Phòng khám sản phụ khoa
🎵 TikTok: @bs.ngocdiep.tuduTheo dõi thai kỳ • Khám phụ khoa • Tư vấn sức khỏe phụ nữ
Thông tin trong bài nhằm mục đích giáo dục sức khỏe, không thay thế việc khám, chẩn đoán và điều trị trực tiếp.